De kracht van de herinnering

In februari 1944 werden de chemicus Primo Levi en de arts Leonardo De Benedetti samen met 650 andere joden naar Auschwitz gedeporteerd. Ze overleefden de strenge selectie en werden tewerkgesteld in het kamp Buna-Monowitz, een op zeven kilometer van Auschwitz gelegen fabriek die voor IG-Farben synthetisch rubber produceerde. Toen het Rode Leger in 1945 met rasse schreden naderde, werden de inmiddels ziek geworden De Benedetti en Levi door hun Duitse bewakers in het kamp achtergelaten. Na een korte herstelperiode in het lazaret van Auschwitz kwamen beide heren in een Russisch doorgangskamp in het Poolse Katowice terecht, waar ze op verzoek van de kampcommandant een ‘rapport over de organisatie van de gezondheidszorg in het concentratiekamp voor joden Monowitz (Auschwitz – Opper-Silizië)’ schreven. Hun rapport verscheen een jaar later in een medisch tijdschrift, waarna het jarenlang in de anonimiteit verdween en pas in 1993 weer opdook in Levi’s verzameld werk. Pas nu, zo’n 63 jaar na datum, verschijnt het bewuste rapport als ‘Auschwitz-rapportage’ ook in een Nederlandse vertaling.

Zoals de oorspronkelijke, uitgebreide titel van het rapport al duidelijk maakt, hebben we hier te maken met een medisch rapport waarin beide auteurs het onder meer hebben over de hygiëne, de ziektes en de medische ingrepen in het kamp van Monowitz. Zoals een rapport dat vereist is de toon neutraal en zakelijk, wat soms nogal sinistere uitspraken tot gevolg heeft. Wanneer De Benedetti en Levi het bijvoorbeeld hebben over gevangenen die in de gaskamers van Birkenau werden geëlimineerd omdat ze aan syfilis, tuberculose of malaria leden, noopt hen dat tot de eufemistische uitspraak: ‘Het valt niet te ontkennen dat dit een zeer radicale en profylactische maatregel was!’ Een ander nadeel van de rapportstijl is dat de tekst nogal snel vervalt in een opsomming van feiten, waardoor er van leesplezier weinig of geen sprake is als je deze tekst onder ogen krijgt. De feiten reveleren bovendien ook niets nieuws meer, vermits de aangehaalde gebeurtenissen al meermaals aan bod zijn gekomen in de uitgebreide kampliteratuur en in de reportages over de Tweede Wereldoorlog waarmee Canvas ons maar blijft bestoken.

De vlag ‘Auschwitz-rapportage’ dekt dan weer niet volledig de lading van dit boek, vermits De Benedetti en Levi zich alleen maar tijdens de laatste oorlogsmaanden in een satellietkamp van Auschwitz bevonden. Als dan ook nog eens blijkt dat beide rapporteurs alleen maar als patiënten en dus niet als dokters in de ziekenbarakken aanwezig zijn geweest, waardoor ze al zeker geen blik achter de schermen hebben kunnen werpen, kun je niet anders dan een heel kritische houding tegenover de gerapporteerde wetenswaardigheden aannemen.

Ondanks alle tegenstrijdigheden heeft deze ‘Auschwitz-rapportage’ zeker ook zijn waarde. De feiten uit dit document vormen immers zowat de oertekst van bij de keel grijpende boeken als ‘Het periodiek systeem’, ‘Het respijt’ en vooral ‘Is dit nu een mens?’ die Primo Levi later zou schrijven. Het hoofdstuk ‘KB’ (Krankenbau of ziekenboeg) uit ‘Is dit een mens?’ zou er bijvoorbeeld nooit gekomen zijn zonder de lugubere feiten die in het rapport beschreven worden. Dit boek vormt dus een ideale aanvulling bij de andere kampliteratuur van Primo Levi en is een absolute must voor liefhebbers van zijn belangrijk werk. Boeken zoals die van Primo Levi zorgen er namelijk voor dat de herinnering aan een donkere periode uit onze geschiedenis levend blijft. Wie het verleden vergeet, is immers gedoemd om het later opnieuw te beleven.

© Erwin Tommissen

Oorspronkelijk gepubliceerd op CuttingEdge.be

Multimedia:

Primo Levi keert terug naar Auschwitz: