Russische roulette
Wat weet je over Rusland? Het zou een vraag in het televisieprogramma ‘De slimste mens ter wereld‘ kunnen zijn, ware het niet dat de mogelijke antwoorden schijnbaar onbegrensd zijn. Het grootste land ter wereld waar Vladimir Poetin momenteel de plak zwaait, heeft immers een megalomane politieke, sociale en culturele geschiedenis. Alleen al in de literatuurwereld heeft Rusland schrijvers afgeleverd wiens namen nog steeds in het collectieve boekengeheugen gegrift staan, denk bijvoorbeeld maar aan Fjodor Dostojevski, Nikolaj Gogol, Vladimir Nabokov en Leo Tolstoj. Sinds kort associëren wij Rusland echter ook onvermijdelijk met Marente de Moor. Zoals haar naam wellicht al laat vermoeden geen volbloed Russische, maar wel een 35-jarige Nederlandse schrijfster die met ‘De overtreder’ een sterke debuutroman heeft geschreven.
Marente de Moor, de dochter van schrijfster Margriet de Moor, heeft dan ook een hechte band met Rusland. De Slaviste woonde jarenlang in Sint-Petersburg, waar ze studeerde aan de theaterschool en correspondent was voor De Groene Amsterdammer. Nadat ze met haar Russische man teruggekeerd was naar Nederland werkte ze nog een tijdje voor HP/De Tijd, totdat ze nu dus in de voetsporen van haar schrijvende moeder treedt.
In ‘De overtreder’ maken we kennis met Vitali Kirillov, een Russische korporaal die er in 1985 aan de besneeuwde Russisch-Finse grens getuige van was hoe een ondergeschikte soldaat plots naar de andere kant van de grens skiede en in een waas van sneeuw en mist verdween. Grensbewaker Vitali kon niets anders doen dan toekijken hoe de deserteur de benen nam richting vrijheid, een actie die ervoor zorgde dat Vitali gedegradeerd werd in de rangorde van het Russische leger. Vitali liep een trauma op en dacht in zijn dromen nog vaak terug aan de overtreder die de Sovjet-Unie ontvluchtte.
Een klein decennium later, nadat de oude Sovjet-Unie uit elkaar is gevallen, besluit Vitali op zoek te gaan naar de soldaat die hij maar niet kan vergeten. Hij vertrekt per trein naar Amsterdam, waar hij opgevangen wordt door zijn neef Ilja. In de Nederlandse hoofdstad maakt Vitali kennis met de harde leefwereld van de plaatselijke Russische gemeenschap. Hij verdient geld door samen met zijn trieste lotgenoten schilderijtjes te verkopen op het Rembrandtplein en wordt ondergedompeld in een wereld vol illegalen, heimwee en drinkfestijnen met veel wodka en Russische liederen. Pas wanneer zijn visum ten einde loopt en Vitali terug onderweg is naar zijn geliefde Rusland, wordt duidelijk hoe de vork precies in de steel zat met de gevluchte soldaat.
In haar allereerste roman spreidt Marente de Moor een enorme kennis van de Russische cultuur en tradities tentoon. Ze portretteert doodgewone Russen die, hoewel ze in een ander land wonen, in hun dagelijks leven toch geen afscheid kunnen nemen van hun vaderland. Achter de uitbundige drinkpartijen schuilt er treurnis en een harde strijd om ver van huis te overleven. Het verhaal van Vitali Kirillov en zijn kompanen is diepmenselijk en wordt door Marente de Moor, ondanks de op het eerste gezicht wat zwaarmoedige ondertoon van het verhaal, toch op een bijzonder vermakelijke wijze beschreven.
Dat de spanningsboog van het verhaal af en toe een dipje kent en dat de schrijfster soms nog te veel anekdotes op korte tijd in haar roman wil verwerken, zijn niet meer dan kleine schoonheidsfoutjes in een voor het overige bijzonder geslaagde debuutroman die het beste laat verhopen voor de literaire toekomst van Marente de Moor.
Erwin Tommissen
Els Hesemans
