Memorabele memoires

Günther Grass ontketende een ongekend felle polemiek toen hij in een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung onthulde dat hij tijdens zijn jeugdjaren lid was geweest van de Waffen-SS, de elitetroepen van Hitler. Vrijwel onmiddellijk werd de Duitse Nobelprijswinnaar voor Literatuur door de publieke opinie genadeloos aan de schandpaal genageld. Men verweet hem dat zijn outing een wel erg doorzichtige promotiestunt was waarmee hij de verkoop van zijn autobiografie, ‘De rokken van de ui’, wilde aanzwengelen.

Voor politieke tegenstanders was dat bovendien hét moment om een lang openstaande rekening te vereffenen met de Praeceptor Germaniae, de ‘leraar van Duitsland’ die zijn landgenoten met vermanende vinger bleef bezweren dat ze hun verantwoordelijkheid voor de tijdens het Derde Rijk gepleegde misdaden niet uit de weg mochten gaan. Na het bekendmaken van zijn nationaal-socialistische jeugd was Grass niet langer het linkse morele geweten van Duitsland, en werd zijn werk plotsklaps met argusogen bekeken.

De gelaakte feiten zelf zijn echter niet zo wereldschokkend. Nadat Günther Grass wegens zijn jonge leeftijd afgewezen werd voor de marine, werd hij als hulpje bij de luchtafweer ingezet. Na een militaire training werd hij vervolgens in 1944 ingelijfd in de Waffen-SS divisie ‘Frundsberg’. Oorspronkelijk droomde hij zoals vele nazistische landgenoten nog van heroïsche heldendaden, maar de gruwelijke realiteit van de onmenselijke oorlog opende al snel zijn ogen. Wanneer Grass als 17-jarige tankschutter de meeste van zijn kompanen voor zijn ogen zag afgeslacht worden en zelf geraakt werd door een granaatscherf – die trouwens nog steeds in zijn linkerschouder zit – was de oorlog voorbij voor de toekomstige schrijver. Hij bleef zo ver mogelijk van het front weg en kwam uiteindelijk enkele maanden in Amerikaans krijgsgevangenschap terecht. Much ado about nothing dus. De ‘Frundsberg’-divisie heeft nooit oorlogsmisdaden begaan en Günther Grass was eigenlijk niet meer dan een zielige backbencher tijdens het grote oorlogsgebeuren.

De memoires van de nestor van de Duitse literatuur zijn gelukkig véél meer dan alleen maar die pijnlijke bladzijden over zijn bruine oorlogsjaren. De gelouterde schrijver legt pas écht zijn ziel bloot wanneer hij het heeft over de kleine maar fijne gebeurtenissen uit zijn vroege levensjaren: de grutterswinkel van zijn ouders, zijn heimelijke bioscoopbezoekjes, zijn opleiding als beeldend kunstenaar en zijn eerste liefdes. Günther Grass beschrijft met veel verwondering en weemoed het leven van de jongeman die hij onmiskenbaar geweest is, maar waar hij zichzelf nu niet meer altijd in herkent. Hij wisselt in zijn vertelperspectief bewust af tussen de eerste en de derde persoon, waardoor het soms lijkt alsof hij het tegelijkertijd over zichzelf en iemand anders heeft. Een verteltrucje dat hem ook toelaat om bij het rok na rok blootleggen van de soms tranen opwekkende ui van zijn leven kritisch afstand te nemen van zijn onbezonnen jonge jaren.

Door de vele faits divers die in het boek aan bod komen, is ‘De rokken van de ui’ gefundenes fressen voor lezers die vertrouwd zijn met het werk van Günther Grass. De ontstaansgeschiedenis van talloze onvergetelijke personages uit zijn imposante oeuvre wordt door de Duitse taalkunstenaar op weergaloze wijze uit de doeken gedaan. Ook nu zijn tachtigste levensjaar met rasse schreden nadert, imponeert Günther Grass nog met zijn barokke en zorgzaam gestileerde proza, waarin hij de wortels van zijn schrijverschap en van zijn levensloop voor het nageslacht heeft bewaard.

© Erwin Tommissen

Oorspronkelijk gepubliceerd op CuttingEdge.be

Multimedia:

Kort filmpje van Boek.be over ‘De rokken van de ui’ van Günther Grass, naar aanleiding van de Literaire Lente 2007